Sự khác biệt cốt lõi trong một câu
Hãy nghĩ đơn giản: は cho người nghe biết bạn sắp nói về điều gì. が cho biết ai hoặc cái gì là chủ ngữ, và trong nhiều ngữ cảnh còn chỉ ra thông tin mới. Vì thế, は thường nối với điều hai người đã biết, còn が thường trả lời một câu hỏi vừa được đặt ra.
Ví dụ: zō wa hana ga nagai (象は鼻が長い) nghĩa là “Voi thì có vòi dài”. 象 là chủ đề, theo sau bởi は; 鼻 là chủ ngữ của 長い, theo sau bởi が. Hai trợ từ làm hai việc khác nhau ngay trong cùng một câu.
Quy tắc 1: は nêu chủ đề đã biết
Dùng は khi người nghe đã biết bạn đang nói về ai hoặc điều gì: bản thân bạn, người đối diện, một thứ vừa được nhắc tới hoặc một chủ đề chung. Phần đứng sau は là điều bạn muốn nói thêm về chủ đề ấy.
| tiếng Nhật | Romaji | Nghĩa |
|---|---|---|
| 私は学生です。 | Watashi wa gakusei desu. | Tôi là sinh viên. |
| この店はおいしいです。 | Kono mise wa oishii desu. | Quán này ngon. (Hai người đều biết đang nói về quán nào.) |
| 週末は何をしましたか？ | Shūmatsu wa nani o shimashita ka? | Cuối tuần bạn đã làm gì? |
Quy tắc 2: が chỉ thông tin mới hoặc điều cần làm rõ
Dùng が khi người hoặc vật đứng trước nó chính là câu trả lời, điều bất ngờ hoặc thứ bạn muốn chỉ rõ. Với câu hỏi “ai?”, “cái gì?” hay “cái nào?”, từ để hỏi thường đi với が; câu trả lời cũng vậy.
| tiếng Nhật | Romaji | Nghĩa |
|---|---|---|
| 誰が来ましたか？ | Dare ga kimashita ka? | Ai đã đến? |
| 田中さんが来ました。 | Tanaka-san ga kimashita. | Anh Tanaka đã đến. (Tanaka là người được hỏi tới.) |
| どれがいいですか？ | Dore ga ii desu ka? | Cái nào được? |
| これがいいです。 | Kore ga ii desu. | Cái này được. |
| あ、バスが来た。 | A, basu ga kita. | Ồ, xe buýt đến rồi! (Thông tin vừa xuất hiện.) |
Quy tắc 3: một số từ thường đi với が
Một số tính từ và động từ diễn tả trạng thái thường dùng が với thứ được nói đến. Người học dễ chọn を theo thói quen dịch từ tiếng Việt hoặc tiếng Anh. Hãy ghi nhớ cả cụm, chẳng hạn 猫が好き và 日本語が分かる.
| Từ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| 好き / 嫌い | thích/không thích | 猫が好きです。 Neko ga suki desu. |
| 分かる | hiểu | 日本語が分かります。 Nihongo ga wakarimasu. |
| できる | có thể làm | 運転ができます。 Unten ga dekimasu. |
| ある / いる | tồn tại, có | 時間があります。 Jikan ga arimasu. |
| 欲しい | muốn | 新しい靴が欲しいです。 Atarashii kutsu ga hoshii desu. |
| 上手 / 下手 | giỏi / kém | 彼は料理が上手です。 Kare wa ryōri ga jōzu desu. |
| 必要 | cần thiết | パスポートが必要です。 Pasupōto ga hitsuyō desu. |
Quy tắc 4: は có thể gợi ý sự đối lập
Khi nêu một thứ với は, người nghe đôi khi hiểu rằng những thứ khác có thể khác. Đặt hai chủ đề có は cạnh nhau sẽ làm sự đối lập rõ hơn: “cà phê thì uống, còn trà thì không”.
| tiếng Nhật | Romaji | Nghĩa |
|---|---|---|
| コーヒーは飲みますが、紅茶は飲みません。 | Kōhī wa nomimasu ga, kōcha wa nomimasen. | Tôi uống cà phê nhưng tôi không uống trà. |
| 肉は食べません。 | Niku wa tabemasen. | Tôi không ăn thịt. (Có thể tôi vẫn ăn những món khác.) |
| 今日は忙しいです。 | Kyō wa isogashii desu. | Hôm nay tôi bận. (Ngày khác có thể không.) |
Quy tắc 5: chủ ngữ trong mệnh đề phụ thường đi với が
Trong mệnh đề bổ nghĩa cho danh từ, hoặc trong phần câu đứng trước ので, から, とき và と, chủ ngữ thường đi với が. は thường dành cho chủ đề của câu chính. Nhận ra ranh giới giữa hai phần câu sẽ giúp bạn chọn trợ từ chính xác hơn.
| tiếng Nhật | Romaji | Nghĩa |
|---|---|---|
| 雨が降っているので、家にいます。 | Ame ga futte iru node, ie ni imasu. | Vì trời mưa nên tôi ở nhà. |
| 友達が作ったケーキはおいしかったです。 | Tomodachi ga tsukutta kēki wa oishikatta desu. | Chiếc bánh bạn tôi làm rất ngon. |
| 先生が来たとき、みんな静かになりました。 | Sensei ga kita toki, minna shizuka ni narimashita. | Khi giáo viên đến, mọi người đều im lặng. |
Chọn nhanh giữa は và が
- Đang hỏi hoặc trả lời “ai?” hay “cái gì?”: thường dùng が.
- Chủ ngữ nằm trong mệnh đề bổ nghĩa hoặc phần câu trước ので, から, とき: thường dùng が.
- Đi với 好き, 分かる, できる, ある, いる, 欲しい hoặc 上手: thường dùng が.
- Muốn đặt hai điều cạnh nhau để đối chiếu: dùng は.
- Muốn nêu điều hai người đã biết rồi nhận xét thêm: dùng は.
- Nếu vẫn phân vân, hãy xem người nghe đã biết chủ đề đó chưa và thông tin mới nằm ở đâu.
Luyện đến khi dùng tự nhiên
Biết quy tắc trên giấy chưa đủ để chọn đúng trợ từ khi đang nói. Hãy tập trả lời những câu hỏi “ai?” và “cái nào?”, kể về điều bạn thích hoặc làm được, rồi giải thích lý do. Sau mỗi lượt nói, xem lại chỗ dùng は và が, sửa và nói lại ngay.
Báo cáo sau buổi luyện với AI Sensei của Unihongo đặt câu bạn đã nói cạnh câu được sửa và giải thích ngắn gọn. Khi nhìn thấy lỗi trong chính câu mình vừa nói, bạn sẽ dễ nhớ cách dùng đúng hơn ở lần trò chuyện tiếp theo.